Se presenta un resumen de los contenidos de uso más frecuente en el guaraní para principiantes en el manejo del idioma.
Expresiones de cortesía. (Oraciones y frases)
¿Cómo pregunto y cómo respondo?. MBa’éichapa aporandu ha mba'éichapa ambohovái.
Sustantivos familiares. Tero ogayguakuéra mba’éva.
Sustantivos de uso exclusivo de la mujer. Tero kuñande he’íva.
Sustantivos de uso exclusivo del hombre. Tero kuimba’ende he’iva.
Días de la semana. Arakuéra réra.
Nombres Botánicos. Ka’avokuéra réra.
Nombres de animales. Mymbakuéra réra.
Partes del cuerpo humano y animal.
Morfología
Teroja Guaraníme - Adjetivo En Guaraní.
Teroja tekome'êva – Adjetivos calificativos.
Teroja moteîva techaukarã – Adjetivos determinativos demostrativos.
Teroja mba'éva – Adjetivos posesivos.
Ava mbohapyha mba’éva ñe’êpehêtai - Índices de posesión de tercera persona.
Teroja Moteîva Papýva – Adjetivos determinativos numerales.
Teroja moteîva kuaa'ŷva. Adjetivos determinativos indefinidos.
Conjugaciones verbales. (Ñe'êtéva mosusû)
La lengua guaraní tradicionalmente fue ágrafa (no tenía escritura) pero contenía en su expresión oral una estructura gramatical propia.
Después de la conquista y la alfabetización jesuítica en la región de las misiones guaraníticas, en las comunidades, se graficó la lengua guaraní con la estructura gramatical insipiente en la sociedad hispana con mucho de latín y griego, esto se puede comprobar en los textos antiguos principalmente en los de Antonio Ruiz de Montoya en sus famosos trabajos: "Arte y Vocabulario de la Lengua Guaraní" y "El Tesoro de la Lengua Guaraní" entre otros escritos conocidos.
• El alfabeto guaraní cuenta con 33 signos que a su vez representan la misma cantidad de sonidos y son:
a â e ê ch g ĝ h i î j k l m mb n nd ng nt ñ o ô p r rr s t u û v y ‘ (puso)
La tilde nasal se identifica con este símbolo (~).
· Vocales - Pu’ae: fonema con sonido oral o nasal
Son 12 que se clasifican en 5 orales, 5 nasales, 1 gutural y 1 gutonasal.
· VOCALES ORALES: pu’ae jurugua.
§ a – e – i – o – u.
· VOCALES NASALES: pu’ae tîgua.
§ â – ê – î – ô – û.
· VOCAL GUTURAL: pu’ae ahy’ogua.
§ y
· VOCAL GUTONASAL: pu’ae ahy’otîgua.
§ ŷ
· Consonantes - Pundie: fonema con sonido modificado.
· CONSONANTES ORALES: PUNDIE JURUGUA
§ ch – g – h – j – k – l – p – r – rr – s – t – v – ’ (puso)
· CONSONANTES NASALES: PUNDIE TÎGUA
§ ĝ – m – n – ñ
· CONSONANTES NASO-ORALES: PUNDIE TÎ-JURUGUA
§ mb – nd – ng – nt
En guaraní las palabras se dividen en orales y nasales. Las nasales son aquellas que están compuestas por alguna vocal o consonante nasal.
§ Ej: akâ – porâ – kuñataî – hembireko
Las orales son aquellas que no contienen vocales ni consonantes nasales.
§ Ej: rajy – túva – sy – arapoty
Las consonantes se leen en guaraní agregándole la letra "e".
§ EJ: le, me, ne, re
Lo que en español seria: ele, eme, ene, ere.
Exceptuando la consonante (puso)
La consonante H suena como j del castellano: jarro, justo.
§ En guaraní: hái: agrio hu’u: tos.
La J suena como la "ye" castellana.
§ Ej: jagua: perro juru: boca
La K sustituye a la "C" y a la "Q" del español.
§ EJ: ka’a: yerba kua: agujero
La G se lee como "gue" (guerra), y conserva su sonido con todas las vocales.
§ Ej: Guyra: ave, pájaro Ange: hoy
La última consonante se llama puso (') y es glotal. PU: sonido SO: soltar, separar. En el silabeo acompaña a la vocal que le sigue. Su efecto es el resultante de una síncopa en el ritmo de la palabra.
§ Ej: SO’O: carne SU’U: morder
silabeo: SO - ’O SU - ’U
En guaraní ninguna palabra termina en consonante y mayormente llevan acento en la última vocal y no se tilda (acento gráfico).
Se escribe: tape: camino tata: fuego
Y se lee: tapé tatá
El acento gráfico se usa cuando la vocal acentuada no es la final.
¿Cómo andas? Mba’éichapa reiko.
¿Cómo amaneció señor? Mba’éichapa neko’ê karai.
¿Bien y tú? Iporâ ha nde?
Bien también Iporânte avei
¿Cómo está esta tarde, señora? MBa’éichapa nde ka’aru kuñakarai.
¿Muy bien y usted? Iporâiterei ha nde?
¿Cómo está esta noche? Mba’éichapa nde pyhare.
¿Mi noche es buena y usted? Che pyhare porâ …ha nde?
Amanecer tarde noche
Ko’ê ka’aru pyhare
Señor señora señorita
Karai kuñakarai kuñataî
Mi nombre es Pedro Che réra Pedro
Mi apellido es González Che rérajoapy González
Tengo 40 años y soy profesor areko irundypa ary ha che mbo’ehára
Tengo profesor Aguereko mbo’ehára
Mi nombre es Carmen Che réra Carmen
Yo vivo en Asunción Che aiko Asunción-pe
Pe: posposición que significa "en" y "a"
¿Cómo es tu nombre? MBa’éichapa nde réra.
¿Cómo es tu apellido? MBa’éichapa nde rérajoapy.
¿Cuántos años tienes? MBoy arýpa reguereko.
¿Dónde vivís? Moôpa reiko.
¿Dónde queda tu casa? Moôpa opyta nde róga.
Mi nombre es Teresa Che réra Teresa.
Mi apellido es Martínez Che rérajoapy Martínez.
Tengo 20 años Aguereko mokôipa ary.
Yo vivo en Fernando de la Mora Che aiko Fernando de la Mora-pe
Mi casa queda en Ypane 142 Che róga opyta Ypane 142-pe
|
Mi papá |
tu papá |
su papá |
|
Che ru |
nde ru |
itúva |
|
Mi mamá |
tu mamá |
su mamá |
|
Che sy |
nde sy |
isy |
|
Mi esposa |
tu esposa |
su esposa |
|
Che rembireko |
nerembireko |
hembireko |
|
Mi marido |
tu marido |
su marido |
|
Che ména |
neména |
iména |
|
Mi hermano |
che kyvy |
|
Mi hermana mayor |
che ryke |
|
Mi hermana menor |
che kypy’y |
|
Mi hijo/a |
che memby |
|
Mi novio |
che menarâ |
|
Mi hermana |
che reindy |
|
Mi hermano mayor |
che ryke’y |
|
Mi hermano menor |
che ryvy |
|
Mi hija |
che rajy |
|
Mi hijo |
che ra’y |
|
Mi novia |
che rembirekorâ |
Techapyrâ:
Mi papá se llama Florencio Che ru héra Florencio
Y su apellido es Gómez Ha herajoapy Gómez
Mi mamá se llama Hilda Che sy héra Hilda
Mi hija tiene 19 años Che rajy oguereko paporundy ary
Mi abuela y mi abuelo comen chipa Che jarýi ha che taita ho’u chipa
Su abuela hace mandioca frita Ijarýi ojapo mandío chyryry
|
1 |
peteî |
11 |
pateî |
21 |
Mokôi papeteî |
|
2 |
mokôi |
12 |
Pakôi |
22 |
Mokôipa mokôi |
|
3 |
Mbohapy |
13 |
Paapy |
23 |
Mokôipa mbohapy |
|
4 |
Irundy |
14 |
Parundy |
24 |
Mokôipa irundy |
|
5 |
Po |
15 |
Papo |
25 |
Mokôipa po |
|
6 |
Poteî |
16 |
Papoteî |
26 |
Mokôipa poteî |
|
7 |
Pokôi |
17 |
Papokôi |
27 |
Mokôipa pokôi |
|
8 |
Poapy |
18 |
Papoapy |
28 |
Mokôipa poapy |
|
9 |
Porundy |
19 |
Paporundy |
29 |
Mokôipa porundy |
|
10 |
Pa |
20 |
Mokôipa |
30 |
Mbohapypa |
|
40 |
Irundypa |
70 |
Pokôipa |
100 |
Su |
|
50 |
Popa |
80 |
Poapypa |
1000 |
Sa |
|
60 |
Poteîpa |
90 |
porundypa |
10000 |
Pasu |
Análisis.
5 ES po po en consecuencia
1 ES peteî peteî
6 poteî
5 ES po po
en consecuencia
2 ES mokôi mokôi
7 pokôi
20 ES mokôipa 2 veces10
2 ES mokôi 10 es pa 20 mokôipa
40 ES irundypa 4 veces10
4 ES irundy 10 es pa 40 irundypa
123 = 100 sa
20. mokôipa
3. mbohapy
123 : sa mokôipa mbohapy
631 = 600 poteîsa (6: potei , 100: sa , 6 veces cien)
30 mbohapypa
1 peteî
631: poteîsa mbohapypa peteî
1999 = 1000 su
900 porundysa
90 porundypa
9 porundy
1999: su porundysa porundypa porundy
2000: mokôisu (2 veces 1000)
|
Mi mamá tiene 63 años |
|
|
Che sy oguereko poteîpa mbohapy ary |
|
|
Tu papá hará 120 chipas |
|
|
Nde ru ojapota su mokôipa chipa |
|
DOMINGO |
Arateî |
|
LUNES |
Arakôi |
|
MARTES |
Araapy |
|
MIERCOLES |
Ararundy |
|
JUEVES |
Arapo |
|
VIERNES |
Arapoteî |
|
SABADO |
arapokôi |
Ára: día peteî: uno
arateî:
primer
día
|
Qué día es hoy? |
|
|
Mba’e árapa hína? |
|
|
Hoy es lunes |
|
|
Ko árahína arakôi |
|
|
El sábado voy a ir a tu casa |
|
|
Arapokôipe ahata nde rógape |
|
|
El domingo voy a bailar polka |
|
|
Arapeteî ahata ajeroky
polka |
|
Enero |
Jasyteî |
Julio |
Jasypokôi |
|
Febrero |
Jasykôi |
Agosto |
Jasypoapy |
|
Marzo |
Jasyapy |
Septiembre |
Jasyporundy |
|
Abril |
Jasyrundy |
Octubre |
Jasypa |
|
Mayo |
Jasypo |
Noviembre |
Jasypateî |
|
Junio |
Jasypoteî |
Diciembre |
Jasypakôi |
Jasy: luna peteî: uno jasyteî: primera luna:
|
En agosto llueve mucho |
|
|
Jasypoapype oky heta |
|
|
En febrero hace demasiado calor |
|
|
Jasykôime hakueterei |
|
|
En diciembre nació el señor Jesús |
|
|
Jasypakôime heñói karai Hesu |
|
|
En abril es mi cumpleaños |
|
|
Jasypope che aramboty |
|
OTOÑO |
Araroguekúi |
Ára: día roguekúi: caída de hojas |
|
INVIERNO |
Araro’y |
Ára: día ro’y: frio |
|
PRIMAVERA |
Arapoty |
Ára: día poty: flor |
|
VERANO |
arahaku |
Ára: día haku: calor |
|
En verano voy mucho al río |
|
|
Arahakúpe aha meme ysyrýpe |
|
|
Mí jardín en primavera es muy lindo |
|
|
Che yvotyty arapotype iporâiterei |
|
|
El cumpleaños de mi amigo es en otoño |
|
|
che angiru hi’aramboty araroguekúpe |
|
|
Yo como chipa caliente en invierno |
|
|
Che ha’u chipa haku araro’ype |
|
HORA: aravo |
MINUTO: aravo’i |
SEGUNDO: aravo’ive |
|
Qué hora es? |
|
|
Son las 13 y 7 minutos |
|
|
La una y cuarenta y cinco |
|
|
Las diez en punto |
|
|
Las 12 y 15 minutos |
Algodón = Mandyju
Banana = Pakova
Batata = Jety
Calabaza = Andai
Caña De Azúcar = Takuare'ê
Cebolla = Sevói
Cedro = Ygary
Guayaba = Arasa
Lapacho = Tajy
Maíz = Avati
Mamón = Mamóne
Mandioca = Mandi’o
Maní = Manduvi
Melón = Merô
Naranja = Narâha
Pasto = Kapi'ipe
Pimentón = Ky'yi
Piña = Avakachi
Poroto = Kumanda
Tabaco = Petŷ
Yerba = Ka'a
Zapallo = Kurapepê
Águila = Taguato
Anguila = Mbusu
Araña = Ñandu
Armadillo = Tatu
Avispa = Káva
Avispón = Mamanga
Bagre = Mandi’i
Bienteveo = Pitogue
Búho = Ñakurutû
Búho Chico = Kavure’i
Buitre = Yryvu
Caballo = Kavaju
Cabra = Kavara
Caimán, Cocodrilo = Jakare
Caracol = Jatyta
Carancho = Karakara
Carpincho = Kapi’yva
Cerdo = Kure
Ciempiés = Ambu’a
Cigarra = Ñakyrâ
Colibrí = Mainumby
Comadreja = Mykurê
Conejo = Apere’a
Cotorra = Tu’î
Cucaracha = Tarave
Cuervo = Guyraû
Dorado = Piraju
Escarabajo = Lembu
Especie de tiburón de río = Manguruju
Gallina = Ryguasu
Gallineta de agua = Ypaka’a
Gallo = Ryguasume
Garrapata = Jatevu
Gato = Mabarakaja
Golondrina = Mbyju’i
Grillo = Kyju
Gusano = Yso
Hormiga = Tahýi
Ibis = Karáu
Iguana = Teju Guasu
Jején = Ñetî
Lagartija = Ambere
Lagarto = Teju
Langosta = Tuku
Lechuza = Urukure’a
Liebre = Tapiti
Lombriz = Sevo’i
Loro, Guacamayo = Gua’a
Luciérnaga = Muâ
Manchado = Suruvi
Mariposa = Panambi
Mono = Ka’i
Mono Grande = Karaja
Mosquito = Nati’û
Mula = Mburika
Murciélago = Mbopi
Oso Hormiguero = Jurumi
Oveja = Ovecha
Paloma = Pykasu
Palometa = Paku
Pato = Ype
Perdiz = Ynambu
Perro = Jagua
Pececillo = Piky
Piojo = Ky
Pique = Tû
Piraña = Piraî
Pulga = Tungusu
Rana = Ju’i
Ratón = Anguja
Raya = Javevýi
Salmonado = Patî
Sanguijuela = Ysope
Sapo = Kururu
Serpiente = Mbói
Tábano = Mbutu
Tapir = Mborevi
Tigre = Jaguarete
Tortuga = Karumbe
Urraca = Aka’ê
Vaca = Vaka
Venado = Guasu
Zorro = Aguara
Zorzal Cantor = Korochire
|
Barba |
Tendyva |
Rendyva |
Hendyva |
Triforme |
|
|
Boca |
Juru |
Uniforme |
|||
|
Brazo |
Jyva |
Uniforme |
|||
|
Cabello |
Akârague |
Uniforme |
|||
|
Cabeza |
Akâ |
Uniforme |
|||
|
Cadera |
Tumby |
Rumby |
Humby |
Triforme |
|
|
Canilla |
Kupy |
Uniforme |
|||
|
Cara |
Tova |
Rova |
Hova |
Triforme |
|
|
Carne, músculo |
To'o |
Ro'o |
Ho'o |
So'o |
Multiforme |
|
Ceja |
Tyvyta |
Uniforme |
|||
|
Cerebro |
Apytu’û |
Uniforme |
|||
|
Cintura |
Ku'a |
Uniforme |
|||
|
Codo |
Jyvanga |
Uniforme |
|||
|
Corazón |
Korasô |
Ñe'a |
Biforme |
||
|
Cuello |
Ajúra |
Uniforme |
|||
|
Cuerpo |
Tete |
Rete |
Hete |
Triforme |
|
|
Dedo de la mano |
Kuâ |
Uniforme |
|||
|
Dedo del píe |
Pysâ |
Uniforme |
|||
|
Diente |
Tâi |
Râi |
Hâi |
Triforme |
|
|
Espalda |
Atukupe |
Uniforme |
|||
|
Estomago |
Py'a |
Uniforme |
|||
|
Frente |
Syva |
Uniforme |
|||
|
Garganta |
Ahy'o |
Uniforme |
|||
|
Hombro |
Ati'y |
Uniforme |
|||
|
Hueso |
Kangue |
Uniforme |
|||
|
Labio |
Tembe |
Rembe |
Hembre |
Triforme |
|
|
Lágrima |
Tesay |
Resay |
Hesay |
Triforme |
|
|
Lengua |
Kû |
Uniforme |
|||
|
Mama, teta, ubre |
Káma |
Uniforme |
|||
|
Mano |
Po |
Uniforme |
|||
|
Mejilla |
Tatypy |
Ratypy |
Hatypy |
Triforme |
|
|
Muñeca |
Pyapy |
Uniforme |
|||
|
Nariz |
Tî |
Uniforme |
|||
|
Oido |
Apysa |
Uniforme |
|||
|
Ojo |
Tesa |
Resa |
Hesa |
Triforme |
|
|
Ombligo |
Puru'â |
Uniforme |
|||
|
Oreja |
Nambi |
Uniforme |
|||
|
Orina |
Ty |
Uniforme |
|||
|
Paladar |
Apekâ |
Uniforme |
|||
|
Pantorrilla |
Tetymaro'o |
Retymaro'o |
Hetymaro'o |
Uniforme |
|
|
Párpado |
Topepi |
Ropepi |
Hopepi |
Triforme |
|
|
Pecho, tórax |
Pyti'a |
Uniforme |
|||
|
Pelo |
Tague |
Rague |
Hague |
Triforme |
|
|
Pestaña |
Topea |
Ropea |
Hopea |
Triforme |
|
|
Pie |
Py |
Uniforme |
|||
|
Piel |
Pire |
Uniforme |
|||
|
Pierna |
Tetyma |
Retyma |
Hetyma |
Triforme |
|
|
Quijada |
Tañyka |
Rañyka |
Hañyka |
Triforme |
|
|
Rodilla |
Tenypy'â |
Renypy'â |
Henypy'â |
Penarâ |
Multiforme |
|
Saliva |
Tendy |
Rendy |
Hendy |
Triforme |
|
|
Sangre |
Tuguy |
Ruguy |
Huguy |
Triforme |
|
|
Talón |
Pyta |
Uniforme |
|||
|
Tripas, intestino |
Tyekue |
Ryekue |
Hyekue |
Triforme |
|
|
Uña de la mano |
Pyapê |
Uniforme |
|||
|
Uña de los pies |
Pysâpê |
Uniforme |
|||
|
Vientre, barriga |
Tye |
Rye |
Hye |
Triforme |
· Che => yo
· Nde => tú
· Ha’e => él
· Ñande => nosotros (incluyente al receptor)
· Ore => nosotros (excluyente al receptor)
· Peê => vosotros
· Ha’e kuéra => ellos
La 1ra persona del plural ñande incluye a la persona a quién se habla, en cambio ore la excluye.
Ha'e ñe'ê omoteî ha otekome'êva terópe. Son palabras que señalan la cualidad del sustantivo del cual se habla.
Techapyrã:
|
Amo |
karai |
marangatu |
|
teroja |
tero |
teroja |
b.1. Teroja Tekome'êva (adjetivos calificativos)
b.2. Teroja Moteîva (adjetivos determinativos)
Ha’e umi teroja otekome’ê térã otekochaukáva terópe. Son los adjetivos que indican una cualidad del sustantivo al cual acompaña.
Techapyrã:
· puku / mbyky / => largo / corto
· porã / vai / => lindo / feo
· pyahu / tuja / => nuevo / viejo
· yvate / karape / => alto / bajo
· piru / kyra / => flaco / gordo
Techapyrã:
· Karai karape / => ………………………………
· Kavaju piru / => ………………………………
· Ita morotĩ / => ………………………………
· Teko potĩ / => ………………………………
Ko’ãva ohechauka tero
oñemohenda aĝui térã oñemohenda mombyrevérõ. Estos demuestran la
ubicación del sustantivo cerca o lejos.
KO: este, esta PE: ese, esa AMO: aquel, aquella
Â: estos, estas KO’Â: estos, estas UMI: esos, esas, aquellos aquellas
Techapyrâ:
ko tape: este camino
Pe karai: ese señor
Amo kuñataî: aquella señorita
 mitâ: estos niños
Umi
ryguasu: aquellas
gallinas
KU / UPE: ese, esa AIPO/ AKO: aquel, aquella UMI: aquellos/as
Techapyrâ - Ejemplo:
upe tetâ: ese país
Aipo ñorairô: aquella guerra.
Upe ára che reja: aquel tiempo que me dejaste
§ Ha’ehína umi teroja oñemomba’éva teróre. Son aquellos adjetivos que se apropian del sustantivo.
§ Guaraníme, ojepuru ñe’êpehêtai mboyvegua -teroja rekovia- ojehechauka hagua ava mbohapyha mba’e papyteîmegua. En guaraní, se utiliza un prefijo – en vez del adjetivo – para demostrar que pertenece a la tercera person.
§ Observación: No existe adjetivo posesivo de tercera persona pero si prefijos o también llamados índices de posesión.
Che => mi
Papyteî – Singular Nde => tu (con sustantivos orales)
Ne => tu (con sustantivos nasales)
H, Ij, Iñ, i, hi' H, Ij, Iñ, i, hi' + tero(sustantivo) => índices de posesión que se utilizan en la tercera dependiendo del sustantivo.
Ñande => nuestro/a/os/as (con sustantivos orales)
Ñane => nuestro/a/os/as (con sustantivos nasales)
Papyeta – Plural Ore => nuestro/a/os/as
Pende => vuestro/a/os/as (con sustantivos orales)
Pene => vuestro/a/os/as (con sustantivos nasales)
H, Ij, Iñ, i, hi' H, Ij, Iñ, i, hi' + tero(sustantivo) => índices de posesión que se utilizan en la tercera dependiendo del sustantivo agregando la posposición “Kuéra” o “nguéra”
Techapyrâ:
Che ao mi ropa
Nde aranduka tu libro
Ñande róga nuestra casa
Ore sy nuestra madre
Pene memby vuestro hijo
1. "H"
Kóva ojepuruva’erã umi
tero oñepyrûva taipu "T" térã "O"-pe; ja’eporãsérõ,
ojepuruva’erã tero ijysaja’apýva ndive (T-O /R/H). Este se utilizará con
sustantivos que empiezan con “T” u “O” y también con sustantivos triformes.
Techapyrã
|
|
Che róga |
Che resa |
Che retyma |
Che rañykã |
Che rova |
|
|
Nde róga |
Nde resa |
Ne retyma |
Ne rañykã |
Nde rova |
|
|
hóga |
Hesa |
hetyma |
hañykã |
hova |
2. "IJ”
Kóva oñembojoajuva’erã
umi tero juruguáre, oñepyrûva pu’aépe ha imuanduhéva ipu’ae pahápe. Debe ir
unida con sustantivos orales que empiecen con vocales y sean agudas.
Techapyrã
|
Che ao |
Che apyka |
|
Nde ao |
Nde apyka |
|
ijao |
Ijapyka |
3. "IÑ"
Kóva oñembojoajuva’erã
umi tero tîguáre, avei oñepyrûva pu’aépe ha katu imuanduhéva ipu’ae pahápe.
Debe ir unida con sustantivos nasales que empiecen con vocales y sean agudas.
Techapyrã:
|
Che akã |
Che andai |
|
Ne akã |
Ne andai |
|
Iñakã |
Iñandai |
4. "I"
Kóva ojepuruva’erã umi
tero oñepyrûva ambue pundiépe, ndaha’éiva “T”; ja’eporãsérõ, ndaha’éiva tero
ysaja’apýva. Debe ir unida con sustantivos que empiecen con “T” u “O” y que
no sean triformes.
Techapyrã:
|
Che jagua |
Che mbarakaja |
Che kuatia |
|
Nde jagua |
Ne mbarakaja |
Nde kuatia |
|
Ijagua |
Imbarakaja |
Ikuatia |
5. "HI":
Kóva katu ojepuruva’erã umi tero oñepyrûva pu’aépe. Ko pu’ae ñepyrûmby
imuanduva’erã. Debe ir con un sustantivo que empiece con vocal y
acentuada.
Techapyrã:
|
Che ára |
Che áva |
|
Nde ára |
Nde áva |
|
Hi'ára |
Hi'áva |
Ha’e umi ohechaukáva tero retakue; ja’eporãsérõ, oipapa terópe. Son aquellos que definen o precisan la cantidad del sustantivo.
Oñemohendajey kóicha: Se vuelven a clasificar asi:
· Teroja Moteîva Papapy Papýva (numeral cardinal)
· Teroja Moteîva Papapy Papyháva (numeral ordinal)
Ha’e umi teroja akóinte jaipurúva jepi jaipapa hagua opaite mba’e. Son los adjetivos que siempre se utilizan para contar todas las cosas.
Techapyrã:
peteî - mokõi - mbohapy – irundy
Mokõi ryguasu - Irundy apyka
Ko’ãva oñemoheñói ñambojoapývo Ñe`êpehêtai “ha” papapy papývare. Estos se forman agregando la partícula sufija “ha” a los adjetivos determinativos numerales cardinales.
Techapyrã:
· peteîha / primero
· mokõiha / segundo
· mbohapyha / tercero
· irundyha / cuarto
Mbo'esyry peteîha
Óga mokõiha iporãve
Apyka mbohapyha chemba'e
Kóva ha'e kuatia poha
Ha’ehína omombe’úva tero retakue, ága katu nomohesakãporãiva mboýetépa upe tero retakue. Upeguivoi ou upe héra: kuaa’ÿva. Son los que se refieren a los sustantivos sin precisar o indicar la cantidad exacta.
Techapyrã:
· mayma yvoty /
· oimeraê kavaju /
· heta kuatia /
|
Las palabras se forman con una raíz y una, dos o más partículas, prefijas y sufijas llamadas: ñe’êpehêtai. |
Techapyrâ: aguatáta: caminaré
a: ñe’êpehêtai mboyvegua (prefijo)
guata: ñe’êrapo (raíz)
ta: ñe’êpehêtai upeigua (sufijo)
Ñe’êriregua niko ñe’ê oñemohendáva ambue ñe’ê rire, ombojoapy -peteîme- mokõi ñe’ê, ÿramo noimbái térã nahesakãi upe ja’eséva. Ojepuru oñanduka hagua heta mba’e, péicha: ára
Ñe’êriregua jaipurukuaa opaichagua ñe’ê ndive ha omohesakã mba’éicha, araka’e, mamo, mba’ére ojehu ñe’ê ijykeregua omoandúva.
Es una partícula que se coloca después de una palabra. Une dos palabras Sirve para aclarar lo que se quiera decir. Se utiliza para expresar muchas cosas como: dónde, cuándo, cómo, con quién, a quién, por qué, para, por, sin.
Las posposiciones se pueden utilizar con cualquier palabra.
4.1.1. Tero tero ndive – sustantivo con sustantivo
· Kesu Ka’akupegua
4.1.2. Ñe’êtéva ñe’êtéva ndive – verbo con verbo
· Oho okarúvo
4.1.3. Teroja tero ndive – adjetivo con sustantivo
· Che akãme
4.1.4. Ñe’êtéva tero ndive – verbo con sustantivo
· Ohenói Perúpe
4.1.5. Ñe’êndýi ñe’êtéva ndive
· Chákepe jaiko
· Ñe'êriregua Iñe'êpehêteîva (Posposiciones Monosilábicas)
· Ñe`êriregua Iñe'êpehê'etáva (Posposiciones Polisilábicas)
4.2.1. Ñe'êriregua iñe'êpehêteîva: Ko’ãva iñe’êpehê peteîmínte ha katuete ojoajuva’erã ñe’ê ijykereguáre. Las Posposiciones Monosilábicas tienen una sola partícula y siempre van unidas a la raíz de la palabra.
Umi iñe’êpehêteî apytépe oî: Entre las posposiciones monosilábicas encontramos:
· Pe => a, en: (jaipurukuaáva ñe’ê jurugua ndive – podemos usar con palabras orales)
· Me => a, en: (jaipurukuaáva ñe’ê tĩgua ndive – podemos usar con palabras nasales)
· Gua => de:
· Gui => de:
· Re => por:
· Vo => para:
Techapyrã:
1. Peru oho kokuépe kuehe
2. Ha’e oñongatu heta mba’e iñapytu’ûme
3. Yvyra Ka’aguasugua ndaijojahái
4. Ñande jagueru chipa Paraguarígui
5. Omosãingo ijao okêre
6. Amo mitã oho okarúvo
4.2.2. Ñe`êriregua iñe'êpehê'etáva: Ko’ãva oguereko mokõi térã hetave ñe’êpehê ha araka’eve ndojoajuiva’erã ñe’ê ijykereguáre. Posposiciones Polisilábicas: tienen dos omás silabas y siempre van separadas de la raíz.
Umi iñe’êpehê’etáva apytépe oĩ:
· guive / => désde
· hag̃ua (ñe’êtéva ndive ojepurúva) => para (solo se usa con el verbo)
· g̃uarã (tero ndive ojepurúva) => para (solo se usa con el sustenativo)
· peve (juruguáva ndive - oral) - meve (tĩguáva ndive - nasal) => hasta
· ári => sobre - encima
· rire => después
· rupi - rehe => por
· ndive => con
· rehe’ÿ => sin
· gotyo => hacia
· vove => cuando
· mboyve => antes de
Techapyrã:
· Mombyry guive aju jerokyrã
· Ou okaru hag̃ua
· Ndéve g̃uarã Santani /
· Ahenóita chupe ou peve cherendápe /
· Óga ári oĩ ka’i /
· Nderéra rire oúma cheréra /
· Amo tape rupi ajúkuri kuehe /
· Kalo oho isy ndive Paraguaýpe/
Índices personales + raíz verbal.
|
Pronombres personales |
Partículas o afijos de números y personas. |
Raíz verbal |
Part. + raíz |
|
Che |
A |
Mba’apo |
Amba’apo |
|
Nde |
Re |
Mba’apo |
Remba’apo |
|
Ha’e |
O |
Mba’apo |
Omba’apo |
|
Ñande |
Ja (para palabras Orales) Ña (para palabras nasales) |
|
|
|
Ore |
Ro |
Mba’apo |
Romba’apo |
|
Peê |
Pe |
Mba’apo |
Pemba’apo |
|
Ha’ekuéra |
O |
Mba’apo |
Omba’apo |
|
En guaraní hay palabras (raíces) uniformes, biformes, triformes y cuatriformes llamadas formas constructivas, estas indican accidentes gramaticales. |
Las formas constructivas son las que comienzan con r y h. Las demás son absolutas.
UNIFORMES: tiene una sola forma para su uso
BIFORMES: tienen dos formas para su uso. La primera con t inicial llamada forma absoluta, la segunda con r inicial se usa cuando el sustantivo es determinado por un adjetivo posesivo de primera o segunda persona.
TRIFORMES: tienen tres formas, una absoluta con t inicial y dos constructivas con r y h inicial.
La forma con t inicial no indica posesión
La forma con r inicial se usa cuando esta determinado por adjetivos posesivos de primera o segunda persona.
La forma con h inicial indica posesión de tercera persona.
FORMAS NEGATIVAS:
En palabras orales con la partícula nd como prefijo y la partícula i como sufijo.
Yo camino che aguata
Yo no camino che ndaguatái.
En palabras nasales con la partícula n como prefijo y la partícula i como sufijo.
Tú das nde reme’ê
Tú no das nde nereme’êi.
La negación con la partícula ri se usa con los verbos terminados en i, orales o nasales.
Yo canto che apurahéi
Yo no canto che ndapurahéiri (oral)
Tú pones nde remoî
Tú no pones nde neremoîri (nasal).
La numeración original guaraní es 1; 2; 3 y 4 (peteî, mokôi, mbohapy ha irundy) las demás combinaciones númericas son creaciones modernas así como el horario, los días de la semana, meses y estaciones del año adaptada al calendario europeo.
CONJUGACIÓN DE ALGUNOS VERBOS.
(ÑE’ÊTÉVA MOSUSÛ JEPORA VOPYRE)
|
TENER: GUEREKO. |
CHE AGUEREKO
NDE REGUEREKO
HA’E OGUEREKO
ÑANDE JAGUEREKO
ORE ROGUEREKO
PEÊ PEGUEREKO
HA’EKUÉRA OGUEREKO
|
TRAER: GUERU. |
CHE AGUERU
NDE REGUERU
HA’E OGUERU
ÑANDE JAGUERU
ORE ROGUERU
PEÊ PEGUERU
HA’EKUÉRA OGUERU
|
HACER: JAPO. |
CHE AJAPO
NDE REJAPO
HA’E OJAPO
ÑANDE JAJAPO
ORE ROJAPO
PEÊ PEJAPO
HA’EKUÉRA OJAPO
|
SALIR: SÊ. |
CHE ASÊ
NDE RESÊ
HA’E OSÊ
ÑANDE ÑASÊ
ORE ROSÊ
PEÊ PESÊ
HA’EKUÉRA OSÊ
DORMIR: KE; DEJAR: POI; CAMINAR: GUATA
SALTAR: POPO; SABER: KUAA; VENIR: JU
IR: HA; PODER: KATU; AMAR: TAYHU; MIRAR: MA’E